Afdrukken

UTRECHT.

(Hierbij de bladen 9, 10, 12 en 13).

Buiten de Steden en Hooge Heerlijkheden oefende slechts één Rechtbank in deze Provincie Hogere rechtspraak uit, nl. het Hof Provinciaal te Utrecht. Dit werd door Keizer Karel V in 1530 opgericht, het werd toen door dezen nog zijn „Overste Raad” genoemd en was tevens een Raad van Regering die den Stadhouder ter zijde stond. Later werd het uitsluitend gerechtshof, tevens hof van appel. Zijn taak is nauwkeurig omschreven in de Instructie van 3 April 1583 (Utrechts Plakkaatboek II, 984 e. v.).

De vier Maarschalksambten waren tijdens de Republiek eigenlijk geen gebieden van Hogere rechtspraak meer. Zij zijn als daarmee samenhangend toch als zodanig aangeduid, daar de Maarschalken alle misdadigers ten platte lande in hun ambt moesten doen gevangen nemen, aanklagen en ter terechtstelling aan het Hof overleveren; zij deden ook de informatie en lieten die den Hove toekomen, waarvoor zij ook eisch deden wegens vechtboeten, enz.

Indeling.

De Stad en de Vrijheid van Utrecht.

De Vrijheid bestond uit de

Ambachtsheerlijkheid Blijenburg en Alendorp (voor een deel buiten de Vrijheid),

Ambachtsheerlijkheid Wittevrouwen met Abstede (Groot Kovelswade),

Ambachtsheerlijkheid Soesbergen (Ganssteeg),

Ambachtsheerlijkheid Tolsteeg (Klein Kovelswade),

Hoog Raven, gedeelte van de Ambachtsheerlijkheid Oost-Raven (slechts voor een klein deel binnen de Vrijheid),

Ambachtsheerlijkheid Katharina en het Lijnpad,

Ambachtsheerlijkheid Hooge Weide, Lage Weide en Ondieptens,

Ambachtsheerlijkheid Proostdij of Achttienhoeven op de Vecht,

Ambachtsheerlijkheid Hooge Landen,

Ambachtsheerlijkheid Nieuwe Oord,

Ambachtsheerlijkheid Pijlsweerd of Oude Oord,

Ambachtsheerlijkheid Nieuwe Weerd,

Ambachtsheerlijkheid Bemuurde Weerd,

Ambachtsheerlijkheid Louwerecht,

Ambachtsheerlijkheid Domproosten Eng.

 

In het Nederkwartier:

I. Maarschalksambt van het Nederkwartier.

 

Hooge Heerlijkheid Abkoude (Hooge Heerlijkheid aan het Sticht)

Ambachtsheerlijkheden Aasdom Proostdij, Aasdom en Aasdom in ’t Veen.

Ambachtsheerlijkheden Abkoude en Baambrugge.

Ambachtsheerlijkheid Nichtevecht,

Ambachtsheerlijkheid Overmeer,

Ambachtsheerlijkheid Vredeland,

Ambachtsheerlijkheid Ankeveen,

Ambachtsheerlijkheid Kortenhoef en Riethoven,

Ambachtsheerlijkheid Loenen.

Ambachtsheerlijkheid Loenersloot, Oukoop en ter Aa,

Ambachtsheerlijkheid Ter Aa,

Ambachtsheerlijkheid Ruwiel,

Ambachtsheerlijkheid Breukelen Staten-, later Ortsgrecht,

Ambachtsheerlijkheid Breukelen Nijenrode,

Ambachtsheerlijkheid Breukelen Sint Pieter,

Ambachtsheerlijkheid Breukelerwaard,

Ambachtsheerlijkheid Breukelerveen,

Ambachtsheerlijkheid Maarsen,

Ambachtsheerlijkheid Oostwaard,

Ambachtsheerlijkheid Maarsenbroek,

Ambachtsheerlijkheid Maarsenveen,

Ambachtsheerlijkheid Tienhoven,

Ambachtsheerlijkheid Zuilen,

Ambachtsheerlijkheid Westbroek,

Ambachtsheerlijkheid Oostveensche Landen (Domproosdij Gerecht),

Ambachtsheerlijkheid Harmelen en Haanwijk,

Ambachtsheerlijkheid Harmelerwaard,

Ambachtsheerlijkheid Breudijk en Gerverskop in het Westeinde van Harmelen,

Ambachtsheerlijkheid Oosteinde van Gerverskop,

Ambachtsheerlijkheid Nijkoop (Lage Nieuwkoop),

Ambachtsheerlijkheid Gieltjesdorp,

Ambachtsheerlijkheid Vijfhoeven,

Ambachtsheerlijkheid Loefs Gerecht van Ruwiel,

Ambachtsheerlijkheid Noordeinde van Portengen,

Ambachtsheerlijkheid Zuideinde van Portengen,

Ambachtsheerlijkheid Kokkengen Lokhorst Gerecht,

Ambachtsheerlijkheid Kokkengen en Montfoorts Gerechten,

Ambachtsheerlijkheid Spengen,

Ambachtsheerlijkheid de Haar,

Ambachtsheerlijkheid Temaat,

Ambachtsheerlijkheid de Hegge op Temaat,

Ambachtsheerlijkheid Temaat Engsgerecht,

Ambachtsheerlijkheid Vleuten en de Meern,

Ambachtsheerlijkheid ’s Gravensloot,

Ambachtsheerlijkheid Zegveld,

Ambachtsheerlijkheid Kamerik Mijzijde,

Ambachtsheerlijkheid Oud en Nieuw Kamerik m. d. Houdijk,

Ambachtsheerlijkheid Oudhuizen,

Ambachtsheerlijkheid Demmerik,

Ambachtsheerlijkheid Vinkeveen.

 

Hooge Heerlijkheid Mijdrecht, }

Hooge Heerlijkheid Tamen, }

Hooge Heerlijkheid Wilnis en Westveen, }

Hooge Heerlijkheid Uithoorn, Kudelstaart, }

Hooge Heerlijkheid Blokland en Kr. Meiert, } 4 Lage rechtsgebieden onder één Hooger Rechtsgebied (te Mijdrecht), beh. evenals de Achttienhoven aan de Proostdij van Sint Jan.

 

Hooge Heerlijkheid Achttienhoven.

Bezuiden de Lek:

Hooge Heerlijkheid Langerak.

Voorts lagen nog in het Nederkwartier de hieronder te noemen gerechten, die bij het Maarschalksambt van Montfoort gevoegd waren.

In het Kwartier van Montfoort.

De Stad Montfoort met haar Vrijheid.

 

II. Maarschalksambt van Montfoort.

Ambachtsheerlijkheid Willeskop en Kort Heeswijk,

Ambachtsheerlijkheid Blokland,

Ambachtsheerlijkheid Dijkveld en Rateles,

Ambachtsheerlijkheid Hoenkoop,

Ambachtsheerlijkheid Heeswijk, }

Ambachtsheerlijkheid Achthoven, } een gerecht?

Ambachtsheerlijkheid Kattenbroek en Uiterdijken van Mastwijk,

Ambachtsheerlijkheid Linschoten,

Ambachtsheerlijkheid Polanen,

Ambachtsheerlijkheid Schagen en den Eng,

Ambachtsheerlijkheid Diemerbroek en Papekop,

Ambachtsheerlijkheid Linschoter Har en een deel van Kromwijk, }

Ambachtsheerlijkheid Wulverhorst, } één gerecht.

Ambachtsheerlijkheid Vlooswijk, Oostwijk en Kromwijk,

Ambachtsheerlijkheid Lange en Ruige Weide,

Ambachtsheerlijkheid Oukoop.

Bovendien zijn in 1654 onder dit Maarschalksambt gebracht de volgende heerlijkheden en Lagere rechtsgebieden, gelegen in het Nederkwartier.

Ambachtsheerlijkheid Willige Langerak,

Ambachtsheerlijkheid Lopik,

Ambachtsheerlijkheid Zevenhoven,

Ambachtsheerlijkheid het Gein,

Ambachtsheerlijkheid ’t Nedereind van Jutphaas,

Ambachtsheerlijkheid Galekop,

Ambachtsheerlijkheid Papendorp,

Ambachtsheerlijkheid Oude Rijn en Heikop,

Ambachtsheerlijkheid Veldhuizen, Bijleveld, Rosweide, Reierskop en Ligtenberg,

Ambachtsheerlijkheid Reierskop Kreuningen,

Ambachtsheerlijkheid Reierskop Meerloo.

In het Kwartier van Eemland.

De Stad Amersfoort en hare Vrijheid.

 

III. Maarschalksambt van Eemland.

Ambachtsheerlijkheid Isselt,

Ambachtsheerlijkheid het Hoogeland,

Ambachtsheerlijkheid Emeklaar,

Ambachtsheerlijkheid Bunschoten,

Ambachtsheerlijkheid Leusden,

Ambachtsheerlijkheid Aschat,

Ambachtsheerlijkheid Stoutenburg,

Ambachtsheerlijkheid Woudenberg,

Ambachtsheerlijkheid Geerestein en Zuidbroek,

Ambachtsheerlijkheid Maarsbergen.

Hooge Heerlijkheid de Vuursche,

Hooge Heerlijkheid Drakestein,

Hooge Heerlijkheid Renswoude.

Voorts nog in dit Kwartier

Ambachtsheerlijkheid De Haar, Duist en Zevenhuizen, }

Ambachtsheerlijkheid Eemnes Binnendijks, }

Ambachtsheerlijkheid Eemnes Buitendijks. }Hoog Rechtsgebied aan de Erfstadhouder.

Hooge Heerlijkheid Ter Eem of Eembrugge,

Hooge Heerlijkheid Baarn,

Hooge Heerlijkheid Soest en den Burcht (Bircht, Birk), de drie laatste behorend aan den Erfstadhouder.

In het Overkwartier.

De Stad Renen met hare Vrijheid.

Hiertoe ook ten halve te rekenen de Marsch ten zuiden van de Lek, die deels onder de Souvereiniteit van Gelderland deels onder die van Utrecht stond (zie hieronder).

De Stad Wijk bij Duurstede met hare Vrijheid.

 

IV. Maarschalksambt van het Overkwartier.

Ambachtsheerlijkheid Darthuizen,

Ambachtsheerlijkheid Doorn,

Ambachtsheerlijkheid Over-Langbroek,

Ambachtsheerlijkheid Neder-Langbroek,

Ambachtsheerlijkheid Hardenbroek,

Ambachtsheerlijkheid Sterkenburg,

Ambachtsheerlijkheid Koten,

Ambachtsheerlijkheid Dwarsdijk of Nijendijk,

Ambachtsheerlijkheid Werkhoven,

Ambachtsheerlijkheid Odijk,

Ambachtsheerlijkheid Rijzenburg,

Ambachtsheerlijkheid de Bilt en Oostbroek,

Ambachtsheerlijkheid Kolenberg,

Ambachtsheerlijkheid Amelisweerd,

Ambachtsheerlijkheid Rijnauwen.

Ambachtsheerlijkheid Bunnik en Vechten, waaronder het Ambacht Ter Hul (geen eigen gerecht),

Ambachtsheerlijkheid Slagmaat,

Ambachtsheerlijkheid De Groote Koppel,

Ambachtsheerlijkheid De Kleine Koppel,

Ambachtsheerlijkheid Maarschalkerweerd,

Ambachtsheerlijkheid Overeind van Jutfaas,

Ambachtsheerlijkheid Rijnhuizen,

Ambachtsheerlijkheid Oost-Raven (voor een klein deel binnen de Vrijheid van Utrecht),

Ambachtsheerlijkheid West-Raven,

Ambachtsheerlijkheid Oud-Wulven en Weijen,

Ambachtsheerlijkheid Heemstede,

Ambachtsheerlijkheid Wulven,

Ambachtsheerlijkheid Houten en ’t Gooi,

Ambachtsheerlijkheid Schonauwen,

Ambachtsheerlijkheid Schalkwijk.

Ambachtsheerlijkheid Honswijk,

Ambachtsheerlijkheid Tul en ’t Waal.

Voorts

de Hooge Heerlijkheid Zeist.

Ambachtsheerlijkheid Stoetwegen, }

Ambachtsheerlijkheid Kattenbroek, }

Ambachtsheerlijkheid den Breul. } onder het Hooge Rechts-Gebied van Zeist.

Het allodiale goed Kersbergen behoorde met onder Zeist (het Hooge Rechtsgebied aan den Heer of aan het Hof?).

Hooge Heerlijkheid Driebergen,

Hooge Heerlijkheid Leersum,

Hooge Heerlijkheid Zuilenstein; de beide laatste onder één Heer, die tevens de Hooge Jurisdictie had over de Hooge Heerlijkheid Ginkel, met eigen laag gerecht. Leersum, Zuilensten en Ginkel onder één gerecht.

Hooge Heerlijkheid Amerongen,

Hooge Heerlijkheid Vreeswijk of de Vaart,

Hooge Heerlijkheid Hagestein.

 

Begrenzingen.

Omtrent de bepaling van de grenzen op de Kaart valt het volgende op te merken.

Vrijheid van Utrecht (Carton 81. 9). De grenzen van de stad en de heerlijkheden zijn in ’t algemeen genomen naar de „Caerte van de Vryheyd der Stadt Utrecht volgens decisie van den jaere 1539 van C. Specht en naar het kaartje in den Tegenwoordige Staat XI, tegenover blz. 441 van 1757.

De ambachtsheerlijkheid Blijenburg en Alendorp lag deels binnen deels buiten de Vrijheid, nl. ten oosten tot de Ridderschapsvaart, blijkens het Register der gerechten in Utrecht, aanwezig in het Gemeente-archief van Utrecht (van Fruin), en de Kaarten van de Roy en in de Tegenwoordige Staat.

Uit de Kaarten van de Roy en Specht zou men menen te moeten afleiden, dat tot Wittevrouwen (Groot Kovelswade) met Abstede behalve dit laatste alleen twee door stippels en streepjes afgescheiden deelen behoorden ten noorden van de Biltstraat en ten zuiden van Oudwijk tegen den Minstroom. Maar daartoe behoorde inderdaad alles ten oosten van de Stadsingelgracht tot Blijenburg, daar blijkens het gerechtsregister van Wittevrouwen de huizen langs de Biltstraat en ook het Huis Oudwijk daarin lagen.

De grenzen van de kleine heerlijkheid Soestbergen of de Ganssteeg zijn op de kaarten van de Vrijheid en bij de Roy minder juist aangegeven, daar het gebied zich niet ten noorden van de wagenweg uitstrekte. De in de Tegenwoordige Staat en het Utrechts Placcaatboek (Dl. I, blz. 154) opgegeven grootte van 906 roeden is zeker kleiner dan de werkelijke oppervlakte. De door mij aangegeven grens is genomen naar de Kadastrale kaart van 1811 (Top. Atlas der Gemeente Utrecht, No. 1393) schaal 1 : 3000

Tot de ambachtsheerlijkheid van Hoogelanden behoorde ook het driehoekig stuk ten noorden van de Hoofddijksche Wetering tussen Achttienhoven en de Oostveensche landen. Want wel is dit gedeelte op de genoemde kaart van de Roy en van de Vrijheid van die heerlijkheid afgescheiden, maar vooreerst wijzen grootte (24 morgen) en ligging er op dat het tot Hoogelanden behoorde waartoe zou het anders behoord hebben? En ten andere bestaat de bedoelde afscheiding niet op de getekende „Caerte van de Vryheyd der Stad Utrecht” van 1758 door Gerbrand Nico laas Back (No. 1390 van den Top. Atlas der Gemeente Utrecht), aanwezig in het Gemeente-archief.

Omtrent de grenzen van de andere gerechten valt niets bijzonders mee te delen. Wat de grenzen van de rechtsgebieden van de kleine steden en ten platte lande in dit gewest betreft, men zou allicht menen, dat de bekende „Nieuwe Kaart van de Provincie van Utrecht” in 17 bladen door Bernard de Roy, omstreeks 1680 uitgegeven met Privilegie van de Staten-Generaal en van de Provinciale Staten, waarvan Bodell Nijenhuis getuigt: „Deze kaart is voortreffelijk” (Beredeneerde Lijst van de kaarten van de Provincie Utrecht in het algemeen) , die grenzen duidelijk zou aangeven, zodat men ze een op een daarvan kon overnemen. Maar deze kaart lijdt evenals de meeste van vóór de Krayenhoffsche opname aan grote gebreken. Niet alleen zijn de algemene vormen en die van de onderdelen hier en daar zeer mistekend, maar van een aantal gerechten zijn de grenzen niet aangegeven of zelfs de namen niet genoemd, terwijl van andere de grenzen zeker onjuist zijn. Ook komen namen van gerechten op geheel verkeerde plaatsen voor. Het is dan ook te verwonderen dat deze kaart nog bij Arrest van de Hooge Raad van 1848 voor echte rechtsbron erkend werd (Rechtsgel. Bijbl. A 1848, Dl. 10). In het volgende zal dikwijls blijken dat dit ongunstig oordeel op goede gronden steunt.

Intussen bevat deze kaart natuurlijk ook een aantal aanwijzingen, die voor het hier beoogde doel konden worden gebruikt. Ambachtsheerlijkheid Aasdom, Aasdom-Proostdij en Aasdom in ’t Veen. De westelijke grens (tegen Holland) is genomen naar de get. Kaart van de Jurisdictiën van Waver, Waverveen, Botshol en Ruige Willes van 1629 van Dankerts de Rij (Rijks-archief ’s Gravenhage , No. 3020) en naar die van de Roy, de oostelijke ook gedeeltelijk naar de Roy, deze ontbreekt echter op die kaart ten noorden van de Vinkeveense molen. Daarvoor is genomen de tegenwoordige gemeentegrens, grotendeels langs Winkel, Angstel en Gein, wat overeenkomt met de plaats van de benaming op de kaart van de Roy. Welk gedeelte „Aasdom in ’t Veen” was heb ik niet kunnen ontdekken.

Ambachtsheerlijkheid Abkoude en Baambrugge. De tegenwoordige gemeente van dien naam. Dit komt overeen met de grenzen door de Roy aangegeven, behalve in het Zuiden, waar ten onrechte daarbinnen is getrokken het deel van Loenersloot ten oosten van de Angstel, waarin o. a. de ook door de Roy getekende kapel lag en waarin nog het dorp ligt. Voor de zuidelijke grenzen zijn daarom genomen die van de tegenwoordige gemeente Loenersloot tegen Abkoude en de toenmalige provinciegrens, nl. de noord grens van het tot Holland behorende Loenen Kronenburgsgerecht, zoals die o. a. bij de Roy zijn aangegeven.

Ambachtsheerlijkheid Nigtevecht. Grenzen; die van de tegenwoordige gemeente van dien naam, ook naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Overmeer. De grenzen waren die van de tegenwoordige gemeente Nederhorst den Berg. Hiervan is op de Kaart van de Roy alleen een stukje aangegeven langs de zuidwest zijde van de Horstermeer, maar dit is fout, want dat meer behoorde tot de ambachtsheerlijkheid (Tegenwoordige Staat XII, 127). De noordoost grens was en is nog de Oude Gooch, daar de Spiegelpolder tot de heerlijkheid behoorde (Tegenwoordige Staat XII, 127). Op de Kaart van de Roy ligt dus verkeerd een deel van Ankeveen daarbinnen.

Vredeland. Had ten westen van de Vecht de grenzen van de tegenwoordige gemeente. ten oosten daarvan ontbreken zij op de Kaart van de Roy geheel. Daar de Dorssche Waard er toe behoorde, zijn aan die zijde ook de grenzen van de tegenwoordige heerlijkheid genomen.

Ambachtsheerlijkheid Kortenhoef en Riethoven. ten zuiden en ten zuidoosten van de Horstermeer tot de Hollandsche grenzen (Tegenwoordige Staat XII, 134)- De grenzen moeten dus die van de tegenwoordige gemeente Kortenhoef zijn geweest (ontbreken bij de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Ankeveen, ten noorden van Kortenhoef en de Horstermeer tot de Hollandsche grenzen (Tegenwoordige Staat XII, 133), dus de tegenwoordige gemeente (Stichts-Ankeveense Polder).

Ambachtsheerlijkheid Loenen. ten westen van de Vecht tot Loenen Kronenburgs-Gerecht. De noordgrens kwam blijkens de Roy overeen met die van de tegenwoordige gemeente, zodat een deel van het dorp met de kerk op Hollandse grond stond. De zuidgrens, die niet bij de Roy staat aangeduid, zal de Stads-Wetering geweest zijn, als de noordgrens van de Heerlijkheid ter Aa (zie hieronder).

Ambachtsheerlijkheid Loenersloot, Oukoop en ter Aa. Op een klein stuk na de tegenwoordige gemeente Loenersloot met het Slot op den linkeroever van den Angstel. Bij de Roy zijn de grenzen in het zuiden bij Nieuwer ter Aa niet aangegeven, daar dit dorp gedeeltelijk tot een afzonderlijke heerlijkheid ter Aa behoorde (zie hieronder). In het noorden behoorde er behalve het Slot het daartegenover liggend deel van de tegenwoordige gemeente toe, daar het dorp binnen de ambachtsheerlijkheid lag, en wel tot de noord grens van Loenen Kronenburgs-Gerecht. Het stukje ten oosten van de Angstel en ten zuidwesten van de straatweg Loenen-Loenersloot, nu behorend tot de gemeente Loenersloot, behoorde toen tot Kronenburgs-Gerecht het heet nog de „Hollandsche Polder” (zie gemeente-atlas Kuyper). In het gedeelte ter Aa lagen enige hoeven aan de Aa (noorderlijker (Kromme) Angstel) ten zuiden van het dorp Nieuwer ter Aa.

Ambachtsheerlijkheid Ter Aa. Deze ambachtsheerlijkheid is op de Kaart van de Roy niet aangegeven, maar is ook in de Tegenwoordige Staat niet vermeld waarschijnlijk door verwarring met ter Aa, dat onder de ambachtsheerlijkheid Loenersloot, Oukoop en ter Aa behoorde. Toch heeft zij als zodanig bestaan, want 1e wordt zij als afzonderlijke heerlijkheid genoemd m de lijst Plakkaatboek I, 154, 2e behoorde zij nog in 1839 aan het geslacht van Reede van Ter Aa en vormde tot de inlijving bij Frankrijk een afzonderlijk gerecht (van der Aa. Woordenboek op Aa, Nieuwer Ter Aa*). Zij zou volgens deze na 1813 met Ruwiel en Breukelerwaard zijn verenigd. Dit is voor een gedeelte althans juist, nl. dat waarin het dorp Nieuwer Ter Aa met de kerk ligt – de Heer had het collatierecht maar een ander deel ten oosten daarvan en ten zuiden van de Stadswetering en nu tot Loenen behorend heeft er ook toe behoord, want daarin lag de nog op de Kaart van de Roy voorkomende Ridderhofstad Ter Aa. Dit gedeelte liep door tot de Vecht, want in de Tegenwoordige Staat leest men dat Breukelerwaard ten noorden grensde aan Ter Aa (XII, blz. 152) en eveneens Breukelen Staten (later Orts) Gerecht (blz. 147), dat aan de Vecht grensde, – waarmee tevens het bestaan van een afzonderlijke heerlijkheid Ter Aa erkend Deze moet dus binnen de door mij getekende grenzen gelegen hebben. De grootte van 87 morgen (Plakkaatboek) komt dan vrij goed uit.

Ambachtsheerlijkheid Ruwiel. Deze heerlijkheid, waarin het Huis van die naam, is bij de Roy slechts door een klein stukje, bestaande in een smal strookje langs de A en een langs de Botersloot ten noorden van Breukelen-Nyenrode voorgesteld en zonder den naam. Maar dat kan onmogelijk de gehele heerlijkheid geweest zijn, want zij zou dan nauwelijks een oppervlakte van 60 morgen gehad hebben, terwijl zij in werkelijkheid 802 morgen besloeg (Plakkaatboek en Tegenwoordige Staat). Neemt men echter daarvoor de tegenwoordige gemeente Ruwiel, behalve de later daarbij gevoegde delen Breukelerwaard en een stuk van Ter Aa, dan komt de grootte juist uit. Het zuidelijk afgescheiden deel, nu het grootste gedeelte van de Polder Kortrijk en Gieltjesdorp, ten oosten van de weg (Noord- en Zuideindschendijk) waaraan Portengen ligt, is blijkbaar het „Kortrijk-Ruwielsgerecht”, voorkomend in een oud gerechtsregister dat op het Rijks-archief te Utrecht aanwezig is. De Roy is hier geheel in de war geweest. Hij noemt dit laatstgenoemde zuidelijk deel van Ruwiel het Zuideinde en het grootste noordwestelijk deel van die heerlijkheid (ruim 400 morgen) het Noordeinde van Portengen dat n.b. slechts 94 morgen groot was! Reeds de grootte toont dus aan dat dit onmogelijk is.

Ambachtsheerlijkheid Het Zuideinde van Portengen (240 morgen ) „ten westen den Dijk”, zegt de lijst Plakkaatboek I, blz. 154, moet dus ten westen van den Noord- en Zuideindschen Dijk, waaraan Portengen ligt, gezocht worden. Het is dus de polder die nog dien naam draagt („Zuideinde van Portengen”), zie de Top. Kaart, de Waterstaatskaart en den Gemeente-atlas van Kuyper behalve de noordelijke strook langs de Heikop, die met een strook ten noorden hiervan de Ambachtsheerlijkheid het Noord oordeinde van Portengen vormde. De grenzen van deze kleine heerlijkheid staan wel aangegeven bij de Roy, maar zij heet daar Dinkelsgerecht, later werd het naar andere bezitters ook Lettes-Gerecht en Pieks-Gerecht geheten (van der Aa, Tegenwoordige Staat). De grootte (94 morgen) komt juist uit.

De grenzen van de Ambachtsheerlijkheid Gieltjesdorp (128 morgen.), nu nog het deel van Polder Kortrijk en Gieltjesdorp ten zuiden van de Meent, zijn bij de Roy juist aangegeven. Tussen de noordwest grens van deze heerlijkheid en de zuidoost van Ruwiel blijft dan nog een rechthoek over van ongeveer 80 morgen. Dit moet dus de Heerlijkheid Vijfhoeven zijn (5 X 16 = 80), waarvan de grootte als 78 morgen wordt opgegeven. De Roy plaatst op zijn kaart in het Zuideinde van Portengen en in Vijfhoeven den naam „Den Hams Gerecht”; inderdaad leest men in een Leenbrief van de Ridderhofstad Ruwiel van 1526 (Rijks-archief Utrecht) „in ’t zuyteynde van Portengen in Vredericks gerechte W.ten Ham” een bewijs te meer, dat meergenoemd Zuideinde werkelijk het door mij aangeduide stuk is: Vijfhoeven zal aan dezelfde Heer behoord hebben. De Kaarten in de Tegenwoordige Staat en bij Wagenaar, Amst. III, blz. 53 e. a., hebben alle de fouten van de Roy overgenomen en de Tegenwoordige Staat geeft daardoor dan ook een foutieve beschrijving van de grenzen, zie o. a. die van het Zuideinde van Portengen, blz. 189, waarbij ook van dat Gerecht van den Ham gesproken wordt, dat echter nergens wordt beschreven.

Ambachtsheerlijkheid Lage Nieuwkoop of Nijkoop was de tegenwoordige polder van die naam, dus met het hoekje aan den zuidoost zijde, waarin vroeger de watermolen stond en nu het stoomgemaal staat aan de Haar-Rijn en dat ook tot de tegenwoordige gemeente Laag-Nieuwkoop behoort; de grootte (270 morgen) komt dan juist uit. De Roy tekent dit stukje verkeerd bij Temaat.

Ambachtsheerlijkheid Loefs-Gerecht van Ruwiel werd ook de Lage Haar genoemd (Tegenwoordige Staat en van der Aa). Deze laatsten naam, die reeds voorkomt in het stuk van Bisschop Floris van Wevelikhoven van 7 December 1385, waarbij het Waterschap van de Heykop werd ingesteld (Utrechts Plakkaatboek II, blz. 129), draagt op de Kaart van Utrecht van 1862 (No. 3015, Rijks-archief ’s Gravenhage ) de smalle strook ten westen van de Haar langs de Heikop, nu gemeente Laag-Nieuwkoop , zodat deze blijkbaar die heerlijkheid is. De grootte (34 morgen) komt juist uit.

Van de Ambachtsheerlijkheid Breukelerwaard, aan drie zijden door de gerechten van Breukelen omringd en ten noorden aan Ter Aa grenzend, zijn de west grenzen naar de Roy, de zuid, oost en noordgrenzen moeten samenvallen met die van de gemeente Ruwiel, waaraan Breukelerwaard later is toegevoegd (langs de polderweteringen, de Bisschops-Wetering, enz.) De grootte (192 morgen) komt dan juist met de opgegevene overeen. Breukelen bestond uit de Ambachtsheerlijkheden en gerechten: Staten-, later Ortsgerecht, blijkens het inschrift bij de Roy en de grootte (275 morgen) het gedeelte langs de Vecht ten oosten van Ruwiel en Breukelerwaard en ten noorden van de Kerkwetering; Breukelen Proostdij e (Sint Pieters), deels ten oosten deels ten westen van de Vecht, waarvan de grenzen, grotendeels nog de tegenwoordige, van de Roy zijn overgenomen, en Breukelen Nijenrode, het andere deel van de tegenwoordige gemeente ten westen van de Vecht.

Ambachtsheerlijkheid Breukelerveen. Overig deel van de tegenwoordige gemeente Breukelen Sint Pieters; grenzen naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Maarsen. ten westen van en tegen de Vecht gelegen tot de Maarsenbroekse Dijk; het kleine stuk op den rechter oever bij Nieuw Maarseveen, dat tot de tegenwoordige gemeente behoort, schijnt toen nog een deel van Maarseveen uitgemaakt te hebben: ik vind daarvan althans niets op kaarten noch in beschrijvingen vermeld. Op een zeer uitvoerige „Kaart van een gedeelte van de heerlijckheyt van Maerseveen” van circa 1690 (naar F. v. d. Heijden door P. Bouttats), aanwezig in het Rijks-archief te Utrecht, blijkt uit de grenslijn zowel als door de kleur, dat bedoeld stuk toen tot Maarseveen behoorde.

Ambachtsheerlijkheid Maarsenbroek. De grenzen waren blijkens het inschrift bij de Roy die van den tegenwoordige polder van die naam.

Ambachtsheerlijkheid Tienhoven. De grenzen zijn genomen naar de Roy, dus tot de Vecht, dus met het nu tot Maarseveen behorende stuk ten zuiden van de Zogwetering, waarin Cromwijk en Ganzenhoef, en tot de Tienhovense Vaart ten noorden

Ambachtsheerlijkheid Maarseveen. Het grondgebied van de tegenwoordige gemeente doch zonder het bij Tienhoven genoemd stuk ten zuiden van de Zogwetering en met het nu tot Maarsen behoorend deel ten oosten van de Vecht.

Ambachtsheerlijkheid Oostwaard. Het noordelijke deel van de tegenwoordige gemeente Zuilen, het noorden van de Nedereindsche Vaart grenzen naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Zuilen. De tegenwoordige gemeente behalve Oostwaard.}

Ambachtsheerlijkheid Westbroek. }

Hooge Heerlijkheid Achttienhoven. }volgens de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Oostveensche landen. De tegenwoordige gemeente Sint Maartensdijk behalve het kleine driehoekige stuk van Hoogelanden (zie blz. 133) aan den Sint Anthoniedijk, tot de Vrijheid van Utrecht in het zuiden, dus met de oppervlakte van het tegenwoordige Fort op de Biltstraat, tot de Ridderschapsvaart als grens van Blijenburg en met een klein stukje t. noorden van Abstede en ten zuiden van den Minstroom.

Ambachtsheerlijkheid Harmelen en Haanwijk. Hiertoe behoorde het deel van de tegenwoordige gemeente ten zuiden van den Rijn tot de grenzen van Reierskop in het zuiden De grootte (651 morgen) komt dus uit.

Ambachtsheerlijkheid Harmelerwaard, waarin het Huis Harmelen ligt, lag ten noorden van den Rijn tussen Vleuten ten oosten en de Hollandsche grens (langs de Bijleveld) ten westen De grootte (203 morgen) komt uit. Gerverskop. Het noordelijke deel van de tegenwoordige gemeente Harmelen, omvattend het grootste oostelijk deel van de polders Gerverskop en Breudijk, bestond uit de twee ambachtsheerlijkheden: Breudijk en Gerverskop in ’t Westeinde onder Harmelen en ’t Oosteinde van Gerverskop onder Harmelen. De westelijke grens tegen Holland (Indijk en ’t Oudeland onder Woerden) is op de Kaart van de Roy minder juist en door mij verbeterd naar de beschrijving bij van der Aa. De grens tussen deze beide heerlijkheden heb ik niet met zekerheid kunnen vinden, maar ik vermoed, dat met ’t Oosteinde bedoeld wordt „van der Molens-Gerecht”, het Noordoostelijk deel van Polder Gerverskop, waarvan de grens bij de Roy is aangeduid. Ik heb daarom die grens niet als zodanig aangegeven, maar ze met een dun zwart stippellijntje getekend.

Kokkengen bestond uit de Ambachtsheerlijkheden Klein Montfoorts Gerecht en Klein Lokhorst Gerecht. Dit laatste was „tweemaal vijfhoeven” of 2 x 8O morgen groot en bestond dus uit de beide deelen ten noorden en ten zuiden van Montfoorts gerecht (200 morgen) de grenzen zijn genomen naar de Kaart van de Roy, al vermeldt deze den naam van de afzonderlijke heerlijkheden niet. De grootte van de stukken komt juist uit.

Ambachtsheerlijkheid Spengen. Grenzen: die van den polder van dien naam; de grootte komt juist uit (400 morgen).

Ambachtsheerlijkheid De Haar. Grenzen naar die op de Kaart van de Roy. Temaat.

Drie ambachtsheerlijkheden; Temaat (Westreenen’s), beslaande met Temaat den Engs Gerecht de Temaatsche Polder. Althans dit komt juist met de grootte uit wat niet het geval zou zijn als Temaat zich ten noordoosten van de Ouweman’s Kade, dus in Polder Maarsenbroek zou uitgestrekt hebben, zoals de Roy verkeerd aangeeft. Temaat Engs Gerecht (32 morgen) lag in de zuidoost hoek, waarin het Huis den Eng zie de Kaart van Specht van de Vrijheid van Utrecht. De derde Heerlijkheid was de Hegge op Temaat, groot 5 morgen, moet volgens de beschrijving van de grenzen bij van der Aa tegen den zuidoost hoek van de Haar gelegen hebben, waarschijnlijk het door mij met dunne zwarte stippellijn afgescheiden stukje ten noorden van het Haarsche Pad. Daarin ligt op de Kaart van de Roy een huis of hoeve „den Eyck”.

Ambachtsheerlijkheid Vleuten en de Meern. De tegenwoordige gemeente behalve de Hegge op Temaat.

Ambachtsheerlijkheid ’s Gravensloot. De polder van die naam, blijkens de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Zegveld. De tegenwoordige gemeente van dien naam.

Ambachtsheerlijkheid Kamerik Mijzijde was blijkens de Kaart van ’t Hooghe Heymraetsch. van de Lande van Woerden van circa 1670 en ook blijkens de grootte (996 morgen) de polder van dien naam (niet aangeduid door de Roy), terwijl Oud- en Nieuw-Kamerik met den Houdijk (Teylingen’s Gerecht) het overige deel van de tegenwoordige gemeente was behalve Tekkoop (Holland) en ’s Gravensloot.

Ambachtsheerlijkheid Oudhuizen. Het deel van de tegenwoordige gemeente Wilnis ten oosten van de Wilnissche Zuwe (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Demmerik. Het deel van de tegenwoordige gemeente Vinkeveen ten zuiden van de Geuzensloot (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Vinkeveen. Het deel van de tegenwoordige gemeente van dien naam tussen de Geuzensloot en Aasdom Proostdij, dus tot de Gemeenlandsvaart en tot de „landscheidinge” van Baambrugge (de Roy).

Van de vier rechtsgebieden van de Proostdijlanden was de Hooge Heerlijkheid Wilnis en West veen het deel van de tegenwoordige gemeente Wilnis ten westen van de Wilnissche Zuwe {de Roy)’, de Hooge Heerlijkheid Mijdrecht strekte zich ten noordwesten daarvan uit tot de Kromme Mijdrecht en den Amstel (Tegenwoordige Staat XII, blz. 208). Van Thamen zijn de grenzen duidelijk omschreven in den Tegenwoordige Staat (XII, 213); een strookje („verschillende buurten”) langs den Amstel echter van de sluis aan het Zijdelmeer „tot aan Thamen” (blz. 216) was Uithoorn, maar welke de juiste grens hiervan was heb ik nergens kunnen vinden, dus weggelaten. Het vierde rechtsgebied van Kudelstaart, Uithoorn, Blokland en Kromme Mijert lag dus ten westen van de vorige tot de grenzen van Holland.

De Hooge Heerlijkheid Langerak ten zuiden van de Lek besloeg juist den Langerakschen Polder (de Roy).

De Vrijheid van Montfoort strekte zich voor een klein gedeelte ook op den rechteroever van den IJssel uit, o. a. blijkens de Kaart van de Loopikerwaard van 1774 van D. W. C. Hattinga (Rijks-archief ’s Gravenhage , No. 3034 en Rodel Nijenhuis, Portel. 41, No. 98) de grenzen waren dezelfde als die van de tegenwoordige gemeente. Bij de Roy is het gedeelte op den rechteroever niet getekend.

Ambachtsheerlijkheid Willeskop en Kort Heeswijk. De polders van die naam tot de Bloklandse Dijk (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Blokland. De Bloklandsche Polder naar de hierboven genoemde kaart van Hattinga van de Loopikerwaard. Bij de Roy is waarschijnlijk hetzelfde bedoeld, maar de kaart is hier zoo mistekend, dat grootte en vorm geheel onjuist zijn.

Ambachtsheerlijkheid Dijkveld en Rateles. De delen van Polder Vliet en Dijkveld en van Polder Benschop van dien naam {de Roy, Hattinga).

Ambachtsheerlijkheid Hoenkoop. De polder van dien naam, dit is de tegenwoordige gemeente zonder Dijkveld en Rateles (de Roy, Hattinga).

Ambachtsheerlijkheid Heeswijk. ten zuiden van de IJssel de Polder Heeswijk met de buitenlanden langs die rivier, volgens de Kaarten van de Roy en Hattinga, de grootte, opgegeven in het Utrechts Plakkaatboek I, blz. 154 en in den Tegenwoordige Staat, nl. 169 morgen, berust zeker op een vergissing, moet waarschijnlijk 469 morgen zijn.

Ambachtsheerlijkheid Achthoven; de grenzen zijn naar dezelfde kaarten genomen als die van Heeswijk, de zuidoostzijde verbeterd naar de grenzen van de tegenwoordige gemeente Linschoten, die blijkbaar bedoeld zijn. Beide laatstgenoemde heerlijkheden worden als twee afzonderlijke heerlijkheden, maar ook wel als één enkele ambachtsheerlijkheid „Heeswijk en Agthoven” door den Tegenwoordige Staat genoemd, daar zij aan dezelfde Heer toekwamen ; waarschijnlijk vormden zij samen slechts één gerecht. In de lijst in het Utrechts Plakkaatboek. I, blz. 154 worden zij ook bijeen genoemd.

Ambachtsheerlijkheid Kattenbroek. In de Tegenwoordige Staat en bij van der Aa worden als grenzen opgegeven die van Polder Kattenbroek, dus zuidoostelijk grenzend aan Polder IJsselveld. Ik vermoed echter dat het deel van deze laatste polder genaamd IJsselveld over de Vaart er ook toe behoorde, want op de Kaart van Hattinga staat ook daarin de naam Kattenbroek. Daarnaar is de grens getekend. De Uiterdijken van Mastwijk, die in 1765 aan dezelfde Heer zijn gekomen, grenzen er dan aan.

Ambachtsheerlijkheid Linschoten. Bevatte blijkens de Kaart van de Roy de polders Hooge en Lage van Linschoten, Polder Rapijnen en IJsselveld ten westen van de Montfoortsche Vaart. Voorts behoorde er onder (door Kattenbroek er van gescheiden) Mastwijk, want in den Tegenwoordige Staat leest men: „In het jaar 1748 vond men, te Linschoten en Mastwijk zamen, twee en zeventig huizen”. Hiernaar zijn de grenzen getekend.

Ambachtsheerlijkheid Polanen. De polder van die naam [de Roy) wat met de grootte (119 morgen) juist uitkomt.

Ambachtsheerlijkheid Schagen en den Eng. De polder van die naam, dus tot de Hollandse grens (Linschoter Kade), naar de Roy en de atlas van het Hoogheemraadschap Rijnland (1746), maar aan de zuidoost zijde tot de grenzen van de Vrijheid van Montfoort t. noorden van de IJssel en tot den IJssel, zodat een klein stukje van dien polder tot het stadsgebied, een ander stukje buiten die polder tot de heerlijkheid behoorde.

Ambachtsheerlijkheid Diemerbroek en Papekop. De polder van die naam, aan de noordwest en zuidoost zijde door het Hollands gebied begrensd, aan de noordoost zijde door de Kromwijker Kade (ook bij de Roy).

De Ambachtsheerlijkheden De Linschoter Har met een gedeelte van Kromwijk en Wulverhorst behoorden aan één Heer en vormden blijkbaar samen een gerecht, daar zij zowel in de lijst van het Utrechts Placaatboek. I, blz. 154 als de Tegenwoordige Staat bijeen worden genoemd. Toch vormden volgens het Leenregister van de Proostdij van Oudmunster de Har en Wulverhorst in 1775 twee verschillende ambachtsheerlijkheden. Ook van der Aa noemt Wulverhorst een afzonderlijke heerlijkheid en op de kaarten van de Hoogheemraadschappen van Rijnland en Woerden staan de grenzen van deze laatste getekend. Dit gerecht vormde het oostelijk deel van Polder Wulverhorst en de beide Vlooswijken („Vlooswijk” en „Vlooswijk in Kromwijk”) grenzen naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Vlooswijk, Oostwijk en Kromwijk. Het overig deel van Polder Wulverhorst en de beide Vlooswijken (zie bij Linschoter Har) naar de Roy. In de opgave van de grootten van de beide laatstgenoemde gerechten moet een fout schuilen; zij zouden samen 847 morgen groot zijn, terwijl de Polder Wulverhorst, enz. dien zij samen beslaan slechts 340 ha. (425 morgen) groot is.

Ambachtsheerlijkheid Lange en Ruige Weide. Deze bestond uit Polder de Lange Weide, tussen de Enkele en Dubbele Wierikke, Polder de Ruige Weide ten oosten daarvan, de Kortehoeven en een strookje ten zuiden daarvan langs de west zijde van de Enkele Wierikke en een gedeelte tot den IJssel bestaande uit het deel van Polder Langeweide tussen de Dubbele Wierikke en den Langeweidschen boezem, Polder Elfviertel en een strook van Polder Negen viertel tussen de Enkele Wierikke en de westelijke daarmee evenwijdig lopende grens, die door mij overgenomen is van Hattinga's Kaart van de Loopikerwaard.

Ambachtsheerlijkheid Oukoop. Deze heerlijkheid omvatte behalve Polder Oukoop het deel van Polder Negenviertel ten westen van de grens van Lange Weide (zie Ald.) en een strook van de Polder van Stein. De west grens hiervan is eveneens genomen naar de Kaart van de Loopikerwaard van 1771 door Hattinga.

Ambachtsheerlijkheid Willige Langerak. De polder van die naam (Hattinga, de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Loopik. De tegenwoordige gemeente en polder van die naam zonder Zevenhoven in den oosthoek {Hattinga).

Ambachtsheerlijkheid Zevenhoven. Grenzen naar de Kaart van Hattinga. Naam noch grenzen hiervan komen op de Kaart van de Roy voor.

Ambachtsheerlijkheid ’t Gein. De oostelijke grens liep langs den Geindijk en de Geinsteeg, nu nog de westelijke, grens van Vreeswijk, de west grens langs de IJssel en de noord grens langs de Randijk, zodat de Geinpolder en het land „Het Gein” de heerlijkheid vormden. Deze grens is zeer waarschijnlijk de juiste, want de heerlijkheid komt dan overeen met de kadastrale sectie het Gein van de gemeente Jutfaas (Kadaster Utrecht). De grootte komt dan juist uit (174 morgen) De Roy heeft noch de naam noch de grenzen.

Ambachtsheerlijkheid Nedereinde van Jutfaas. De tegewoordige gemeente ten westen van de Vaart behalve ’t Gein en ten zuiden van de Schalkwijksche Wetering ten oosten van de Vaart (de Roy).

De ambachtsheerlijkheden Papendorp en Galekop bestonden uit de polders van die naam (tegenwoordig één waterstaatkundigen polder). De grens tussen die beide is genomen naar de Roy. Eveneens besloegen de ambachtsheerlijkheden Oude Rijn en Heikop de polders van die namen, de laatste in het westen echter slechts tot de Meent, die haar scheidde van Rosweide (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Veldhuizen, Bijleveld, Rosweide, Reierskop en de Lichtenberg. Het hiertoe behorende Reierskop schijnt behalve Reierskop Lichtenberg ook Reierskop Indijk omvat te hebben, want dit behoorde niet tot Harmelen (Bijleveld, Haanwijk en Harmelen). Het behoorde eerst tot de gemeente Veldhuizen, die volgens van der Aa dezelfde was als de vroegere heerlijkheid, behalve de heerlijkheden Reierskop Kreuningen en Reierskop Mierloo, die er later bij kwamen, en was geen bijzondere heerlijkheid (van der Aa op Veldhuizen 1e Art.). Het schijnt dus later bij Harmelen gekomen te zijn. Neemt men van de tegenwoordige gemeente Reierskop-Kreuningen en Reierskop-Mierloo af (zie hieronder) en voegt men er Rosweide (naar de grenzen bij de Roy) bij, dan krijgt men de door mij getekende grenzen.

Ambachtsheerlijkheid Reierskop Mierloo (Reierskop Sint Pieter). Dit grensde volgens van der Aa ten westen aan Reierskop Indijk, ten oosten aan Reierskop Kreuningen en was groot 95 ha. (van der Aa), dus moet het geweest zijn de oppervlakte tussen de Achtermolenvliet en den Bijleveldschen Vliet (op de Kaart van Bijleveld bij Radst. De Hydrarchia Bijleveld, staat dit gedeelte onder Reierskop-Indijk).

Ambachtsheerlijkheid Reierskop Kreuningen. ten oosten van Reierskop Mierloo en 288 ha. groot, dus moet de oostelijke grens ongeveer gelopen hebben als door mij aangegeven (door meting van de oppervlakte bepaald). Het overige tussen de Reierskopsche en de Oude Weteringen (tussen Veldhuizen en Achthoven) tot de Meerndijk was dan Reierskop Lichtenberg. Het bovenstaande betreffende de drie laatstgenoemde heerlijkheden staat mijns inziens nog niet geheel vast. Volgens van der Aa nl. moet Reierskop Lichtenberg groter geweest zijn (324 H.A.) dan Reierskop-Kreuningen (288 ha..) en dat is nu niet het geval. Maar er moeten in de opgaven van de grootten van de vier Reierskoppen fouten schuilen, want opgeteld geven zij een groter oppervlak dan de werkelijkheid. De Heerlijkheid Veldhuizen, enz. zou volgens den Tegenwoordige Staat slechts 701 morgen groot geweest zijn, maar misschien is Reierskop Indijk niet daaronder gerekend.

Vrijheid van Amersfoort. De grenzen van dit gebied, zoals die op de Kaart van de Roy zijn aangegeven en op de Kaart in den Tegenwoordige Staat, enz. zijn overgenomen, zijn onjuist. Dit is bij een eerste oogopslag reeds te zien, want op die kaarten ligt o. a. de Ambachtsheerlijkheid Isselt binnen die grenzen; de Vrijheid moet volgens den Tegenwoordige Staat aan de zuidwest zijde aan Zeist grenzen, doch blijft volgens de Roy bijna een uur gaans daar vandaan, enz. Ten einde geschillen te voorkomen met de Prins van Oranje, ten behoeve van wiens jacht ten onrechte palen waren gesteld binnen de de stadsvrijheid, deed de Regering van de stad ingevolge een Resolutie van januari 1681 hare vrijheid afpalen. De omschrijving van die afpalingen en de grenzen is te vinden bij A. van Bemmel. Beschrijving van de stad Amersfoort 2e Deel, blz. 824 e. v. en deze is zóó nauwkeurig, door de opgave van hoeven, wegen, weteringen, enz. waarlangs de grenzen lopen en van de lengte van onderdeden van de grenzen, alles nog op de Top. Kaart te vinden, dat daarnaar een nauwkeurige tekening van de grens is te maken, zoals op deze kaart is geschied. Hieruit blijkt dat bedoelde grenzen grotendeels met die van de tegenwoordige gemeente samenvallen, met uitzondering van 1e die in het zuidwesten, waar in plaats van de tegenwoordige smalle uitloper tegen Zeist op Kaart 3031) Rijks-archief ’s Gravenhage , Kaart van de Limietscheiding tussen Zeist en Driebergen van 1678 van de Roy „Amersfoortsche Velt” genaamd een veel breder stuk onder Amersfoort behoorde, nl. tot den Ouden Utrechtschen Weg, zodat die grens de straatweg Amersfoort-Utrecht ten noordoosten van Soesterberg rechthoekig sneed op 1400 Roe van de Galgenberg en de gehele Vlasakkers, het Koebosch en de Stempaard daarbinnen vielen; 2e. De grens in het noordwesten tegen de Ambachtsheerlijkheid Isselt, die iets zuidelijker liep dan de tegenwoordige; 3e aan de oost zijde de Stadskampen tussen de Hondhorsterbrug en de Schambrug, die tot de Vrijheid behoorden en als een smalle strook vooruitschoten in het gebied van de heerlijkheid Stoutenburg, waaronder zij nu gelegen zijn; de grenzen hiervan komen voor op de Kaart van de Roy, waarvan zij zijn overgenomen. Het gedeelte aan de Zuidzijde van de gemeente, ten zuiden van de Dorrensteinsche Laan tot de Bavoortsche Brug, dat bij de Roy buiten de Vrijheid ligt, behoorde volgens bedoelde bepaling wel degelijk tot de Vrijheid.

Ambachtsheerlijkheid Isselt. tussen de grenzen van Amersfoort en de Eem. De noordwest grens tegen Soest heb ik niet met zekerheid kunnen vaststellen: misschien moet zij samenvallen met die welke de Roy tekent als de grens van de Vrijheid van Amersfoort aan die zijde, dus in een rechte lijn tot de Eem. Volgens van der Aa ten westen aan Birkhoven.

Ambachtsheerlijkheid Hoogland. ten noorden van de Vrijheid van Amersfoort en noordoostelijk van de Eem, ten noorden aan Ter Eem (Eembrugge) en de Haar, Duist en Zevenhuizen. Welke echter de grenzen tegen de heerlijkheid Emeklaar waren, heb ik nergens kunnen vinden; dit laatste had Hoogland ten westen en gedeeltelijk ook ten zuiden (van der Aa). Het Hoogland omvatte o. a. de polders de Slaag, Over- en Neder-Zeldert, de Hond en het Nieuwland; Langenoord, buurt met R. K. kerk, en Emeklaar liggen in de Ambachtsheerlijkheid Emeklaar.

Ambachtsheerlijkheid Emeklaar. Zie bij Hoogland.

Ambachtsheerlijkheid Duist, de Haar en Zevenhuizen. Hiervoor heb ik de polders van dien naam genomen. Duist en Zevenhuizen, die geen afzonderlijke polder vormen in waterstaatkundigen zin, liggen tussen de Duister- of Male-Wetering ten noorden en de meest zuidelijke sloot die noordwest – zuidoost loopt ten zuiden. De heerlijkheid was een ambachtsheerlijkheid; alleen het Hooge rechtsgebied was in 1750 aan den Prins opgedragen.

Ambachtsheerlijkheid Bunschoten. ten noorden van Duist, enz. en van Ter Eem en ten oosten van de Eem tot zee.

Hooge Heerlijkheid Ter Eem of Eembrugge. Bestond uit het deel van de tegenwoordige gemeente Baarn ten oosten van de Eem benevens een klein stukje waarin Eembrugge op den linkeroever. Dit laatste was het stuk de Geeren ten zuiden van de Drakenburger Gracht, afzonderlijk aangegeven in de gemeente-atlas van J. Kuyper, 81. Eemnes.

Hooge Heerlijkheid Baarn. De tegenwoordige gemeente behalve Eembrugge ten oosten van de Eem, de Vuursche en Drakestein.

Ambachtsheerlijkheid Eemnes Binnen- en Ambachtsheerlijkheid Eemnes-Buitendijks. Twee Lage rechtsgebieden onder een ambachtsheer; de Hooge heerlijkheid kwam aan den Prins toe. Samen vormden zij de tegenwoordige gemeente Eemnes, behalve het stukje van Eembrugge ten westen van de Eem. De grens tussen beide liep langs de oostelijke teen van den Hoogen of Wakkeren Dijk.

Hooge Heerlijkheid Soest en de Burcht (Birkt, Birk). De tegenwoordige gemeente, doch aan de oostzijde tot de hierboven beschreven grenzen van de Vrijheid van Amersfoort en aan de zuidwest zijde bij Soesterberg enigszins gewijzigd naar de Kaart van de Roy deze is echter vooral in de heidestreken weinig te vertrouwen.

Hooge Heerlijkheid de Vuursche. Genomen naar de Kaart van de heerlijkheid de Vuursche van 1597 (No. 3018 Rijks-archief ’s Gravenhage ) (niet bij de Roy).

Hooge Heerlijkheid Drakestein. Naar de Kaart van de Heerlijkheid de Vuursche van 1597 (Rijks-archief ’s Gravenhage , No. 3018). (niet bij de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Leusden. De tegenwoordige gemeente behalve de ambachtsheerlijkheid Aschat. Welke de juiste grenzen van deze laatste waren, voor zover zij niet binnen het gebied van Leusden lag (196 morgen) heb ik niet kunnen opsporen. Daar Hamersveld tussen Aschat en Leusderbroek lag, terwijl het Huis Heiligenberg er in lag (Tegenwoordige Staat XII, blz. 279), moet het een ten westen aan de Luntersche Beek grenzende strook geweest zijn ten zuiden van Stoutenburg ik vermoed ten noorden van den Heiligenberger en Aschatter weg. Te dier plaatse heb ik alleen de naam ingeschreven. Het gehucht Aschat lag in het gedeelte dat onder Leusden behoorde.

Ambachtsheerlijkheid Aschat. Zie bij Leusden. Niet bij de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Stoutenburg. De tegenwoordige gemeente van die naam behalve de Stadskampen, die onder Amersfoort behoorden.

Ambachtsheerlijkheid Woudenberg. De oostelijke en noordelijke grenzen zijn die van de tegenwoordige gemeente tot die van Geerenstein, waaraan de heerlijkheid verder ten noorden grensde. De westelijke heb ik gewijzigd naar die van het Maarschalksambt op de Kaart van de Roy. zij vallen deels langs de Woudenbergsche Grift deels langs de tegenwoordige grenzen. De zuidelijke zijn voor het grootste deel getekend langs de (Schoonebeker) Grift, daar deze de zuidgrens uitmaakte volgens den Tegenwoordige Staat zowel als volgens de Roy ; maar meer oostelijk tegen Leersum en Amersfoort viel die grens samen met de tegenwoordige langs de Groep (ook bij de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Geerestein en Zuidbroek. Naar de beschrijving van de grenzen bij van der Aa en in aanmerking nemende dat de heerlijkheid Geerestein, Zuidbroek en Neder-Ekeris bevatte, zullen de west en noord grenzen geweest zijn, zoals op de Kaart aangegeven. De oostelijke en zuidelijke kon ik echter niet vaststellen en heb ze daarom weggelaten.

Ambachtsheerlijkheid Maarsbergen. Noordelijk en Oostelijk tegen de reeds genoemde grenzen van Leusden en Woudenberg; oostelijk. nog tegen die van Leersum en zuidelijk en westelijk tegen de tegenwoordige gemeente Maarn, tegen Doorn, Driebergen en Zeist met een kleine wijziging naar Kaart 3031 Rijks-archief, ’s Gravenhage en de Roy tegen Driebergen. De zuid grens tegen Doom komt bij de Roy niet voor.

Hooge Heerlijkheid Renswoude. De tegenwoordige gemeente (naar de Roy).

Vrijheid van Rhenen. Het gebied van de tegenwoordige gemeenten Rhenen en Veenendaal. Daarbij zou ook kunnen gerekend worden de Marsch tegenover Rhenen, een deel van den Marschpolder buiten den Neder-Betuwse Bandijk, daar de Schout (sprekende Schout) en 3 schepenen van Rhenen er recht spraken met een Schout (zwijgende Schout) en 3 schepenen uit Gelderland. De Marsch stond feitelijk onder de opperhoogheid van beide provinciën. De grenzen, voor het grootste deel samenvallend met die van de tegenwoordige gemeente Lienden in die polder, zijn evenals de zuid grenzen van Renen genomen naar de Kaart van de Neder-Rhijn en Leckstroom van landmeter F. W. Conrad (1789 1793).

Vrijheid van Wijk bij Duurstede. De grenzen zijn die van de tegenwoordige gemeente van die naam, zoals wel uit de Kaart van de Roy is op te maken.

Hooge Heerlijkheid Amerongen. De tegenwoordige gemeente van die naam (de Roy).

Hooge Heerlijkheid Leersum. De grenzen naar de Roy en naar den „Geografische Omtrek van de Jurisdictie Leersum” (Bodell Nijenhuis, Port. 41, No. 30) dit is de tegenwoordige gemeente Leersum, verminderd met Darthuizen. Bovendien moet de Hooge Heerlijkheid Zuilenstein er van afgenomen worden. Ik heb de grenzen hiervan echter niet kunnen vaststellen, want zelfs op de getekende „Kaart van de Jurisdictie der Ridderhofstad Zuilenstein” van 1633 door Hendrik Verstralen (Rijks-Arch ’s Gravenhage , No. 3035) staan zij niet aangegeven, waarschijnlijk omdat zij voor een groot gedeelte in heide en bos vallen. Hoewel Zuilenstein en Leersum twee afzonderlijke heerlijkheden waren, hadden zij sedert 1632 een Heer, de Stadhouder en zijn nakomelingen, en waren zodanig aan elkaar verknocht, dat men ze samen ook wel Zuilenstein noemde (Tegenwoordige Staat).

Ook de heerlijkheid Ginkel, in het noordoosten van de tegenwoordige gemeente Leersum, behoorde zeer waarschijnlijk onder de Hooge jurisdictie daarvan, als staande onder dezelfde Heer. Ginkel was een afzonderlijke heerlijkheid (Tegenwoordige Staat) en wel een Hooge heerlijkheid, daar nog in de 19e eeuw „vrijheeren” van Ginkel voorkomen (van der Aa op Ginkel). Deze heerlijkheid staat echter in de lijst van het Utrechts Plakkaatboek I, blz. 154 niet genoemd. De grenzen zijn genomen naar een Kaart getiteld „Geographische Omtrek der Limieten van de Jurisdictie Ginkel” (Verzameling Bodell Nijenhuis, Port. 41, No. 25). Ginkel had dus waarschijnlijk een eigen Lager gerecht.

Ambachtsheerlijkheid Darthuizen. De zuidelijke grens langs de Gooier Wetering, de oostelijke langs Leersum en de westelijke langs Doorn staan op de Kaart van de Roy voor de rest van de west grens en de noord grens zijn die langs Doorn en Maarsbergen genomen.

Ambachtsheerlijkheid Doorn. De tegenwoordige gemeente van die naam, blijkbaar ook bij de Roy bedoeld.

Ambachtsheerlijkheid Over-Langbroek en Ambachtsheerlijkheid Neder-Langbroek vormden samen de tegenwoordige gemeente Langbroek; de grens tussen beide naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Hardenbroek. }

Ambachtsheerlijkheid Sterkenburg. } Grenzen naar de Roy.

Ambachtsheerlijkheid Koten. De tegenwoordige gemeente tot de grens van de ambachtsheerlijkheid Dwarsdijk ten westen (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Dwarsdijk of Nijendijk. Naar de Roy, behoudens een kleine wijziging aan de zuid zijde, naar de tegenwoordige gemeentegrens van Houten.

Ambachtsheerlijkheid Werkhoven. }

Ambachtsheerlijkheid Odijk. } De tegenwoordige gemeenten van die naam (de Roy).

Hooge Heerlijkheid Zeist. De grenzen zijn die van de tegenwoordige gemeente, verminderd met de ambachtsheerlijkheden Kattenbroek en Stoetwegen en den Breul behalve aan de west zijde tegen de Bilt, waar die, althans naar de Kaart van de Roy, iets meer westelijk lagen, aan de oost zijde, waar zij, zoals gezegd is, iets anders liepen tegen Soest bij Soesterberg, terwijl de grens tegen Driebergen anders was, daar het deel van Zeist waarin nu Austerlitz ligt tot Driebergen behoorde. De grens tussen Driebergen en Zeist is genomen naar de Kaart van de Limietscheydinge tussen Zeist en Driebergen van 1678 van de Roy (No. 3031, Rijks-archief ’s Gravenhage ). Van het door deze grenzen omsloten gebied moet echter afgenomen worden de Ridderhofstad Kersbergen met omgeving ter grootte van 40 ha. (van der Aa), zoals op de Kaart is aangegeven (naar laatstgenoemde kaart No. 3031, Rijks-archief ’s Gravenhage ). Deze behoorde nl. niet tot de Hooge Heerlijkheid Zeist (.Mattheus. De Jure Gladii, 348) en was een allodiaal goed (Tegenwoordige Staat XII, blz. 351); maar omtrent de jurisdictie vond ik niets vermeld. Onder de Hooge jurisdictie van Zeist behoorden echter wel de ambachtsheerlijkheden Kattenbroek en Stoetwegen en die van den Breul, groot 100 morgen het Huis ligt op het kruispunt van den straatweg Zeist-Driebergen en de Odijkersteeg aan de noord zijde van deze laatste, maar de grenzen van het gebied komen niet op de Kaart voor, daar ik ze niet heb kunnen vinden.

Ambachtsheerlijkheid Kattenbroek en Ambachtsheerlijkheid Stoetwegen. De grenzen zijn naar de Roy.

Hooge Heerlijkheid Driebergen. De grenzen zijn reeds grotendeels beschreven bij die van Zeist, Maarsbergen, Doom, Werkhoven, en Sterkenburg. Aan de zuid zijde springt daarin vooruit het gebied van de Ambachtsheerlijkheid Rijssenburg, beslaande juist het gebied van de tegenwoordige gemeente van dien naam (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid de Bilt en Oostbroek. Geheel binnen de grenzen van de tegenwoordige gemeente behoudens de gewijzigde grens aan de oost zijde tegen Zeist. Geheel door het gebied van deze heerlijkheid omsloten aan de Steenstraat van Utrecht naar de Bilt lag het Huis Colenberg, met 25 morgen daaromheen een afzonderlijke ambachtsheerlijkheid vormend (na 1656 gevormd in plaats van het oude gerecht Colenberg, dat meer westelijk lag Verv. Utrechts Plakkaatboek I, blz. 186). Het Huis (het oude klooster Oostbroek) heb ik kunnen aangeven (naar de Roy), maar de grenzen van de heerlijkheid ben ik niet te weten kunnen komen.

Ambachtsheerlijkheid Amelisweerd. Grensde ten noorden aan de Bilt en noordoostelijk aan Zeist, nl. aan het Oever (Tegenwoordige Staat); de oostelijke grens tegen Rijnauwen heb ik niet juist kunnen vaststellen, dus weggelaten.

Ambachtsheerlijkheid Rijnauwen. Voor de west grens, zie bij Amelisweerd.

Ambachtsheerlijkheid Bunnik en Vechten. Had volgens de Roy de grenzen van de tegenwoordige gemeente behalve in het noordoosten, waar zij tegen Stoetwegen eeigszins anders waren dan nu tegen Zeist aldaar, terwijl aan de west en zuidwest zijde een viertal voormalige kleine heerlijkheden op die kaart ten onrechte daarbinnen zijn getrokken. Blijkens het inschrift op de Roy's kaart „Onder Bunnik en Vechten zou zelfs een deel van Oost-Raven er onder gehoord hebben wat zeker onjuist is. Ik heb aan die zijde de grenzen van de tegenwoordige gemeente getekend. Dan worden als vanzelf de bedoelde ambachtsheerlijkheden buitengesloten en grotendeels begrensd, nl.: Maarschalkerweerd, in de diepe bocht van den Rijn tussen het Vossegat en Nieuw-Amelisweerd; de Groote Koppel, ten zuiden daarvan en weer ten zuiden hiervan de Kleine Koppel; de grenzen tussen deze drie, die bij de Roy niet voorkomen, heb ik niet kunnen bepalen; eindelijk Slagmaat, waarvan de buurt op de Kaart van de Roy aan de andere zijde van den Weieschen Dijk tegenover Oud-Wulven ligt. Al deze vier heerlijkheden liggen nu onder Houten.

Ter Hul, ten noordoosten van het dorp Bunnik, was wel een afzonderlijke heerlijkheid, ruim 24 ha. groot en behorend aan de Proostdij van Oudmunster, maar stond onder het gerecht van Bunnik.

Ambachtsheerlijkheid Houten en ’t Gooi. Neemt men de tegenwoordige gemeente Houten in ’t Zuiden tot de Houtensche Wetering en den Gooischen Dijk, dus zonder de heerlijkheid Schonauwen, en vermindert men ze aan de west zijde bovendien met Maarschalkerweerd, Groote Koppel, Kleine Koppel, Slagmaat en de hierna te noemen heerlijkheden Oud-Wulven en Weien, Heemstede en Wulven, dan heeft men het oppervlak van de voormalige ambachtsheerlijkheid.

Ambachtsheerlijkheid Oud-Wulven en Weien. ten zuiden en ten westen van de Weiesche Dijk, ten oosten van de Heemsteder Wetering (Overeinde van Jutfaas) en ten noorden van Heemstede. In het zuidoosten staat de grens tegen Houten voor een klein stukje voor mij niet geheel vast waarschijnlijk de Utrechtsche Dijk en een zijweg tot de Houtenschen Weg.

Ambachtsheerlijkheid Heemstede. Neemt men hiervoor het oppervlak van de voormalige buitenplaats tot tegen de Houtensche Weg (Zandpad) in het noordoosten dan komt de grootte (130 morgen) goed uit.

Ambachtsheerlijkheid Wulven ten westen aan de Heemsteder Wetering, t. noorden tegen Heemstede en (volgens van der Aa) ook tegen Oud-Wulven wat voor een klein deel mogelijk is, als men voor de oost grens het Houtensche Zandpad neemt; de grootte komt dan ook goed uit; ten zuiden aan Schonauwen en Vreeswijk.

Ambachtsheerlijkheid Schonauwen. West en zuid grenzen naar de Roy : noordoosten tegen de Houtensche Wetering. Aan de zuidoost zijde behoorde volgens die kaart een smalle strook tot Schalkwijk, maar deze voorstelling heeft geen zin, als de zuidoost grens van Schonauwen dan niet de tegenwoordige gemeentegrens van Schalkwijk geweest is langs de weg tussen Groot Vuilkop en de Biesterpolder, maar die staat niet op de Kaart van de Roy. ten zuidoosten van die strook tot die weg zou dan een afgescheiden smal strookje tot Schonauwen behoord hebben.

Ambachtsheerlijkheid Schalkwijk. De tegenwoordige gemeente (volgens de Roy) met het bij Schonauwen bedoelde kleine stuk in Vuilkop.

Ambachtsheerlijkheid Honswijk. Het oostelijk deel van de tegenwoordige gemeente Tul en ’t Waal, terwijl het westelijk gedeelte de Ambachtsheerlijkheid Tul en ’t Waal was. De grens moet tussen de buurt Tul en het voormalig dorp Honswijk door gelopen hebben, waarschijnlijk dicht bij dit laatste, maar ik heb die nergens kunnen vinden. De grenzen van beide heerlijkheden aan de Lekzijde zijn getekend naar de Kaart van F. W. Conrad-, De Rhijn- en Leckstroom van 1789—'93. Zie ook de Kaarten van Perrenot van Buren en Kuilenburg en Verzameling Bodell Nijenhuis, Portef. 41, 81. 28.

Hooge Heerlijkheid Vreeswijk. De tegenwoordige gemeente (volgens de Roy), zie ook bij het Gein.

Ambachtsheerlijkheid Overeinde van Jutfaas. Het deel van de tegenwoordige gemeente Jutfaas ten oosten van de Vaartsche Rijn, ten zuiden van Oost-Raven en ten noorden van de Schalkwijksche Wetering (de Roy).

Ambachtsheerlijkheid Rijnhuizen. Een stuk grond, groot 15 morgen, waarin de Ridderhofstad Rijnhuizen ligt. De grenzen zijn die van het landgoed van dien naam.

Ambachtsheerlijkheid Oost-Raven. De polders Hoog- en Laag-Raven, zodat de ambachtsheerlijkheid voor een deel binnen de Vrijheid van Utrecht viel (Specht, de Roy).

Ambachtsheerlijkheid West-Raven. tussen de Vrijheid van Utrecht t. noorden en het Nedereinde vun Jutfaas ten zuiden en tussen den Vaartschen Rijn ten oosten en de ambachtsheerlijkheden Galekop en Papendorp ten westen (de Roy).

Hooge Heerlijkheid Hagestein ten zuiden van de Lek, was de tegenwoordige gemeente van dien naam, terwijl een klein stukje op de rechter oever lag, overgenomen van de Kaart van den Leek- en Rhijnstroom van F. W. Conrad (1789—1793).

 

Op de Kaart zijn ook aangegeven de Ridderhofsteden of Riddermatige huizen in deze provincie, omdat alleen de eigenaars daarvan konden worden beschreven als leden van de Staten, nl. voor het Tweede Lid of dat van Ridderschap en Edelen. Een lijst daarvan is opgemaakt bij Resolutie van de drie Staten van 1536, bevattende 55 ridderhofsteden (Utrechts Plakkaatboek I, blz. 278 en 281), terwijl daarna nog 8 huizen voor riddermatig zijn verklaard. De volledige lijst komt voor in de Tegenwoordige Staat XI, blz. 192 en 193. Alle Ridderhofsteden zijn op de Kaart aangegeven behalve de Huizen van Woudenberg en Mijdrecht, die in 1795 niet meer bestonden.